Popaj Bostanović
Zaslužan član
- Poruka
- 106.720
Da li vojvođanski problem ima korijene još u 1918. godini? U vrijeme ujedinjenja, teritorija današnje Vojvodine u translejtanijskom dijelu Austro-ugarske dvojne monarhijep; odnosno Mađarske krune Sv. Stefana, Baranjske, Bačko-bodroške i Torontalske županije u Kraljevini Ugarskoj, kao i Sremske županije u Kraljevstvu Hrvatske i Slavonije, zajedno sa dijelom takođe ugarske Tamiške županije; sačinjavala je najrazvijeniji dio među svim južnoslovenskiim prostorima.
Znamo da su postojale dvije opcije - demokratska i radikalska. Samo zbog opasnosti od opstanka nekakve labave austro-ugarske federacije, te prijetnji dinastije Habsburgovaca, kao i zebnji od Zagreba koji je te krajeve htio pripojiti svojoj Državi Slovenaca, Hrvata i Srba, Jaša Tomić je uspio izvojevati pobjedu radikala, odnosno njegove Srpske narodne radikalne stranke, koja je postala centralnu političku snagu za okupljanje vojvođanskih dijelova narodne radikalne stranke. S druge strane, demokratsko stanovište, okupljeno oko Tihomira Ostojića i Vase Stajića i Srpske liberalne stranke (docnije ujedinjavajući se u Jugoslovensku demokratsku stranku), htjele su veću opreznost i čekanje razvoja situacije i držanje s vlastima Države SHS, kao i srbijanske opozicije kako bi se napravila protivteža vladi Nikole Pašića. Političke prilike okolnosti koje sam već naveo, nacionalna euforija prouzrokovana činjenicom da konačno dolazi do ujedinjenja poslije višestoljetne borbe, kao i samo prisustvo oružanih snaga srpske vojske, doprinijeli su do toga da radikalna opcija pobijedi i da Velina narodna skupština Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena Banata, Bačke i Baranje podrži bezuslovno prisajedinjenje Srbiji (u Sremu su bili radikali gotovo jednoglasni, tako da dan ranije, nije bio problem proglasiti bezuslovno ujedinjenje sa Srbijom na skupštini sremskih predstavnika u Rumi).
Nekada slabije razvijen dio Ugarske, Vojvodini je bila samo Slovenija mogući takmac po privrednom razvoju. Sada, budimo objektivni - dio opadanja privrednog razvitka Vojvodine proizlazi i iz promjene granica - Vojvodina je bila na sve načine čvrsto vezana uz Budimpeštu, a prekrajanjem granica, loši odnosi između Jugoslavije i Mađarske cijepaju te odnose i vezuju kraj za Beograd. To nije lak proces i on se, u određenoj mjeri, mora negativno odraziti po Vojvodinu. Međutim, koji je bio razlog da se, kada je već Vidovdanskim ustavom iz 1921. godine dobijen centralizam, izvrši tolika 'pljačka' Vojvodine? Razum bi govorio da bi druge uslove ustanovljavala neka posebna teritorijalna autonomija, međutim toga nije bilo i izvršena je centralizovana uprava i Vojvodina bi trebalo u novoj državi da bude izjednačena sa Srbijom. Međutim, građani Vojvodine plaća trostruko veći porez od Srbije, kako bi bilo izvršeno 'ekonomsko izjednačavanje'. S jedne tačke gledišta, ovaj potez se može opravdati, a i razumjeti. Međutim, s druge - što ćemo da radimo sa posljedicama - rastućim buntovništvom tamošnjih Jugoslovena prema Beogradu? Tamošnji Jugosloveni su naslijedili buntovnički pristup, jer su ga stotinama godina gajili prema Beču i Pešti, zar je nemoguće povjerovati da bi tu svoju energiju, koja je rezultovala stvaranjem vojvođanske posebnosti - preusmjerili ga Beogradu?
Prvi jugoslovenski premijer Stojan Protić, još je rano ove probleme uvidio. Zato je on i preporučio decentralizaciju Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca na pokrajine, čime bi se zasjeklo sa mogućim negativnim efektima centralističkog ujedinjenja s jedne strane i sa ukidanjem istorijskih entiteta. Međutim, on je u vrijeme kada je predao svoj predlog za ustav bio odbačen od strane gotovo svih. Vojvođanski Narodni radikali su uvijek u periodu od 1918. do 1941. godine bili vrlo oprezni i držali su se centralne, srpske ideologije, prema kojoj Srbi mogu opstati samo ako se drže svog imena i kako je centralizam i unitarizam istovremeno i odbrana Srpstva. Međutim, čak i kod njih se svih primjećuje razočaranost u ujedinjenje - Jaša Tomić je sam pred smrt prokleo ujedinjenje i osudio Beograd za pljačku.
Vlada u Beogradu se pokazala vrlo neopreznom. Kao prvo, nije nikada priznala Narodnu upravu Banata, Bačke i Baranje, i momentalno je podnijela zahtjev za njeno razrešenje, postavivši ispostavu Ministarstva za Banat, Bačku i Baranju u Vojvodinu, i u jednom momentu prenosivši sve nadležnosti na sebe (isti Stojan Protić koji je, nažalost opet docnije isto kao i Tomić, uvidio problem u Vojvodini). Ovdje je, po mom mišljenju, počinjena prva greška - nije bilo nikakvog postepenog prelaska nadležnosti iz Novog Sada u Beograd, već je on bio momentalan, i izvršen ukazom.
Osvrnimo se i na drugi problem - odnos prema manjinama. Mađari i Njemci su sačinjavali ogroman procenat stanovništva Vojvodine, nešto manje od polovine, što će reći maltene i većinu, zajedno. Naime, Njemci su sa svojim nacionalnim vijećima htjeli proglasiti Banatsku republiku 1918. godine, što su sa Socijaldemokratskom partijom Ugarske i pokušali ostvariti. Neki Mađari su dosta kasnije vidjeli mogućnost odcjepljenja u saradnji sa Srbima u tzv. Baranja-Baja republici iz 1921. godine. Dok je neka vrsta 'kažnjavanja' ova dva naroda bila moralno opravdana (našli su se na poraženoj strani), ja smatram da je kazna dovoljna bila činjenica što su se našli u stranoj državi, i da je potpuno neopravdano bilo dati biračko pravo samo Jugoslovenima, koji su potom u Privremeno narodno predstavništvo Srba, Hrvata i Slovenaca delegirali sami i isključivo slovenske predstavnike - a s obzirom na to da su Demokrate bojkotovale izbor, samo su Radikali učestvovali u delegiranju predstavnika iz Baranje, Bačke i Banata. Za istinu, srpsko-hrvatsko-slovenačko PNP je bilo samo protokolarno tijelo čija je uloga bila u sprovođenju izbora za Ustavotvornu skupštinu, ali imajmo na umu da neslovenski narodi Vojvodine, zbog nezgodnih klauzula o biranju državljanstva sopstvenih nacionalnih država, nisu imali pravo da glasaju upravo na izborima koji su odlučili o sudbini države 1921. godine! U slučaju učešća Mađara, Njemaca i Rumuna na izborima, sve što se dogodilo se dovodi u pitanje i otvara jedno cijelo poglavlje - da li bi Vidovdanski ustav uopšte prošao?
Zašto praviti neprijatelje od poraženog, umjesto kao što je praksa u razvijenom svijetu - najveće saradnike?
Da li je Vojvodina trebala biti oformirana 1918. godine, te izvršen postepen višegodišnji prelaz nadležnosti na Beograd, kako bi bili svi problemi koje smo do sada vidjeli izbjegnuti?
Znamo da su postojale dvije opcije - demokratska i radikalska. Samo zbog opasnosti od opstanka nekakve labave austro-ugarske federacije, te prijetnji dinastije Habsburgovaca, kao i zebnji od Zagreba koji je te krajeve htio pripojiti svojoj Državi Slovenaca, Hrvata i Srba, Jaša Tomić je uspio izvojevati pobjedu radikala, odnosno njegove Srpske narodne radikalne stranke, koja je postala centralnu političku snagu za okupljanje vojvođanskih dijelova narodne radikalne stranke. S druge strane, demokratsko stanovište, okupljeno oko Tihomira Ostojića i Vase Stajića i Srpske liberalne stranke (docnije ujedinjavajući se u Jugoslovensku demokratsku stranku), htjele su veću opreznost i čekanje razvoja situacije i držanje s vlastima Države SHS, kao i srbijanske opozicije kako bi se napravila protivteža vladi Nikole Pašića. Političke prilike okolnosti koje sam već naveo, nacionalna euforija prouzrokovana činjenicom da konačno dolazi do ujedinjenja poslije višestoljetne borbe, kao i samo prisustvo oružanih snaga srpske vojske, doprinijeli su do toga da radikalna opcija pobijedi i da Velina narodna skupština Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena Banata, Bačke i Baranje podrži bezuslovno prisajedinjenje Srbiji (u Sremu su bili radikali gotovo jednoglasni, tako da dan ranije, nije bio problem proglasiti bezuslovno ujedinjenje sa Srbijom na skupštini sremskih predstavnika u Rumi).
Nekada slabije razvijen dio Ugarske, Vojvodini je bila samo Slovenija mogući takmac po privrednom razvoju. Sada, budimo objektivni - dio opadanja privrednog razvitka Vojvodine proizlazi i iz promjene granica - Vojvodina je bila na sve načine čvrsto vezana uz Budimpeštu, a prekrajanjem granica, loši odnosi između Jugoslavije i Mađarske cijepaju te odnose i vezuju kraj za Beograd. To nije lak proces i on se, u određenoj mjeri, mora negativno odraziti po Vojvodinu. Međutim, koji je bio razlog da se, kada je već Vidovdanskim ustavom iz 1921. godine dobijen centralizam, izvrši tolika 'pljačka' Vojvodine? Razum bi govorio da bi druge uslove ustanovljavala neka posebna teritorijalna autonomija, međutim toga nije bilo i izvršena je centralizovana uprava i Vojvodina bi trebalo u novoj državi da bude izjednačena sa Srbijom. Međutim, građani Vojvodine plaća trostruko veći porez od Srbije, kako bi bilo izvršeno 'ekonomsko izjednačavanje'. S jedne tačke gledišta, ovaj potez se može opravdati, a i razumjeti. Međutim, s druge - što ćemo da radimo sa posljedicama - rastućim buntovništvom tamošnjih Jugoslovena prema Beogradu? Tamošnji Jugosloveni su naslijedili buntovnički pristup, jer su ga stotinama godina gajili prema Beču i Pešti, zar je nemoguće povjerovati da bi tu svoju energiju, koja je rezultovala stvaranjem vojvođanske posebnosti - preusmjerili ga Beogradu?
Prvi jugoslovenski premijer Stojan Protić, još je rano ove probleme uvidio. Zato je on i preporučio decentralizaciju Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca na pokrajine, čime bi se zasjeklo sa mogućim negativnim efektima centralističkog ujedinjenja s jedne strane i sa ukidanjem istorijskih entiteta. Međutim, on je u vrijeme kada je predao svoj predlog za ustav bio odbačen od strane gotovo svih. Vojvođanski Narodni radikali su uvijek u periodu od 1918. do 1941. godine bili vrlo oprezni i držali su se centralne, srpske ideologije, prema kojoj Srbi mogu opstati samo ako se drže svog imena i kako je centralizam i unitarizam istovremeno i odbrana Srpstva. Međutim, čak i kod njih se svih primjećuje razočaranost u ujedinjenje - Jaša Tomić je sam pred smrt prokleo ujedinjenje i osudio Beograd za pljačku.
Vlada u Beogradu se pokazala vrlo neopreznom. Kao prvo, nije nikada priznala Narodnu upravu Banata, Bačke i Baranje, i momentalno je podnijela zahtjev za njeno razrešenje, postavivši ispostavu Ministarstva za Banat, Bačku i Baranju u Vojvodinu, i u jednom momentu prenosivši sve nadležnosti na sebe (isti Stojan Protić koji je, nažalost opet docnije isto kao i Tomić, uvidio problem u Vojvodini). Ovdje je, po mom mišljenju, počinjena prva greška - nije bilo nikakvog postepenog prelaska nadležnosti iz Novog Sada u Beograd, već je on bio momentalan, i izvršen ukazom.
Osvrnimo se i na drugi problem - odnos prema manjinama. Mađari i Njemci su sačinjavali ogroman procenat stanovništva Vojvodine, nešto manje od polovine, što će reći maltene i većinu, zajedno. Naime, Njemci su sa svojim nacionalnim vijećima htjeli proglasiti Banatsku republiku 1918. godine, što su sa Socijaldemokratskom partijom Ugarske i pokušali ostvariti. Neki Mađari su dosta kasnije vidjeli mogućnost odcjepljenja u saradnji sa Srbima u tzv. Baranja-Baja republici iz 1921. godine. Dok je neka vrsta 'kažnjavanja' ova dva naroda bila moralno opravdana (našli su se na poraženoj strani), ja smatram da je kazna dovoljna bila činjenica što su se našli u stranoj državi, i da je potpuno neopravdano bilo dati biračko pravo samo Jugoslovenima, koji su potom u Privremeno narodno predstavništvo Srba, Hrvata i Slovenaca delegirali sami i isključivo slovenske predstavnike - a s obzirom na to da su Demokrate bojkotovale izbor, samo su Radikali učestvovali u delegiranju predstavnika iz Baranje, Bačke i Banata. Za istinu, srpsko-hrvatsko-slovenačko PNP je bilo samo protokolarno tijelo čija je uloga bila u sprovođenju izbora za Ustavotvornu skupštinu, ali imajmo na umu da neslovenski narodi Vojvodine, zbog nezgodnih klauzula o biranju državljanstva sopstvenih nacionalnih država, nisu imali pravo da glasaju upravo na izborima koji su odlučili o sudbini države 1921. godine! U slučaju učešća Mađara, Njemaca i Rumuna na izborima, sve što se dogodilo se dovodi u pitanje i otvara jedno cijelo poglavlje - da li bi Vidovdanski ustav uopšte prošao?
Zašto praviti neprijatelje od poraženog, umjesto kao što je praksa u razvijenom svijetu - najveće saradnike? Da li je Vojvodina trebala biti oformirana 1918. godine, te izvršen postepen višegodišnji prelaz nadležnosti na Beograd, kako bi bili svi problemi koje smo do sada vidjeli izbjegnuti?
