Quantcast

Osnivanje pozorišta i prvi srpski glumci: Došlo je vreme da se bojišta preruše u pozorišta

Lada

Elita
Moderator
Poruka
22.832
Zgrada narodnog pozorista u Beogradu


Zgrada Narodnog pozorišta u Beogradu

Pozorište u Srba ima tradiciju dugu više od osam stoljeća iako teatarski život na ovim prostorima nije tekao bez prekida. Pozorišna izvođenja u srednjem vijeku imala su svetovnu i zabavljačku ulogu i bila su izvan okvira i uticaja Pravoslavne crkve. To su bile improvizacije bez pisanog teksta, prikazivane na javnim mjestima. Podaci u umjetničkoj literaturi XIII vijeka pokazuju da su crkvene vlasti zabranjivale vjernicima da odlaze na skupove gdje su glumci izvodili predstave.


piše: Ilijana Božić

Kaluđer manastira Hilandara, Teodosije, u djelu Pohvale Svetom Simeonu i Svetom Savi, ističe da nasuprot nebeskim ljepotama crkve stoji pozorište koje se priređuje na ulici, gdje bezumno okupljeni narod po svakojakom nevremenu do kraja gleda i sluša štetne đavole, njihove pjesme i nepristojne riječi.

Vladari Srbije koji su održavali dobre odnose sa Dubrovnikom, slali su za vrijeme Svetog Vlaha, zaštitinika Dubrovnika, svoje muzičke i zabavljačke družine. Dubrovnik je uzvraćao, pa su dubrovački artisti gostovali u Srbiji 1412., 1413. i 1426. godine. Početkom XVI vijeka, poturčeni velikaš Ali-beg Pavlović, poslao je u Dubrovnik svoju pozorišnu družinu kojom je upravljao Srbin Radoje Vukosalić. Iz propratnog pisma upućenog Dubrovčanima može se zaključiti da je Vukosalić prvi poznati srpski glumac, upravnik putujuće pozorišne družine.

Dolaskom Turaka na Balkan zaustavlja se razvoj kulture. Za vrijeme turske vladavine povremeno su se javljale predstave svetovnog karaktera. Izuzetak je bila Vojvodina u kojoj je dio srpskog naroda, naročito od kraja XVII vijeka živio u multietničkoj kulturi Habsburške monarhije. Tako je pozorišna umjetnost bila pod srednjoevropskim uticajem.

Prve predstave

Prve predstave počinju da se prikazuju po školskim priredbama. Školska drama koja je odigrana 1734. godine u Sremskim Karlovcima nosila je naziv Traedokomedija u režiji Manuila Kozačinskog i bila je prva predstava odigrana na našim prostorima. Kozačinski je bio Rus, koji je došao u Srbiju s ciljem opismenjavanja srpskog naroda. Razdoblje školskih predstava trajalo je do 1813. godine kada počinju amaterska predstavljanja. Prva predstava izvedena je u Pešti, krajem avgusta 1813. godine. Bila je to Kreštalica Joakima Vujića, sačinjena prema djelu Augusta Kocebua. Joakim Vujić je osnovao Knjažesko-srbski teatar u Kragujevcu, u kojem je bio direktor, dramaturg, reditelj, glavni glumac, prevodilac i adapter dramskih djela. Zbog svoje teatarske aktivnosti, Joakim Vujić zaslužio je pomalo patetičnu titulu otac srpskog pozorišta.

Joakim Vujic


Joakim Vujić

Prva profesionalna pozorišna grupa nastala je 1838. godine u Novom Sadu. Bilo je to Leteće diletantsko pozorište, koje je do 1840. godine davalo predstave u Novom Sadu, Zemunu i Pančevu. Od juna 1840. do kraja 1841. u Zagrebu pod imenom Domorodno teatralno društvo, da bi se u februaru 1842. godine utopilo u Teatar na Đumruku u Beogradu čineći ga profesionalnim. Ovom pozorištu mogu se pripisati zasluge što su u sedmoj deceniji devetnaestog vijeka stvoreni prvi stalni profesionalni ansambli na južnoslovenskom prostoru (Novi Sad, Zagreb, Beograd).

Osnivanje pozorišta, od Novog Sada do Beograda

Stvaranje nacionalnog pozorišta činilo je jednu od osnovnih težnji romantičarske omladine. Ideju o nacionalnom značaju pozorišta najbolje je izrazio Laza Kostić riječima: Došlo je vreme da se bojišta preruše u pozorišta.

Omladinsko doba donosi najveći preokret u istoriji srpskog pozorišta. Najveći doprinos romantizma i omladinskog doba na planu institucionalne kulture predstavlja osnivanje stalnih pozorišnih kuća u glavnim srpskim kulturnim centrima, Novom Sadu i Beogradu. Veliki dramski pisac bio je Jovan Sterija Popović. On postaje prvi srpski pisac s izrazitim obilježjima realističkog pristupa književnoj i teatarskoj materiji i osnovni oslonac repertoara srpskih pozorišta od 1830. do 1870. godine. Šezdesetih i sedamdesetih godina XIX vijeka Laza Kostić i Đura Jakšić dali su srpskoj romantičarskoj drami i pozorištu nov pjesnički jezik i nov tip dramskog junaka, za kojeg je bila karakteristična psihološka podvojenost. Krajem XIX vijeka prestaje dominantan uticaj njemačkih uzora. Uticaj francuskog pozorišta postaje sve jači, jer se vraćaju ljudi školovani u Francuskoj.

Srpsko narodno pozoriste Novi Sad


Srpsko narodno pozorište Novi Sad

Prvi stalni teatar, Srpsko narodno pozorište, osnovano je u Novom Sadu 1861. godine, pod okriljem Srpske čitaonice, uz podršku tadašnjeg gradonačelnika Svetozara Miletića. Osnivač pozorišta je kulturni radnik i pisac Jovan Đorđević. Pozorište je bilo veoma aktivno u Vojvodini i Srbiji. Davalo je predstave ne samo u Novom Sadu nego i u drugim gradovima. Nacionalni repertoar dobio je najvažnije mjesto u njegovom radu, ali su izvođena scenska djela stranih pisaca, u prevodu, posebno Šekspira. Najveći događaj u ranoj istoriji tog pozorišta bila je velika proslava Šekspirove tristagodišnjice. Tada je, uz druge manifestacije, davana njegova istorijska tragedija Ričard III, u prevodu Laze Kostića. Novi Sad je postao centar odakle se širila pozorišna umjetnost na čitavom srpskom i, djelimično, hrvatskom prostoru. Iz novosadske družine izašli su prvi beogradski glumci i izvjestan broj zagrebačkih.

Narodno pozorište u Beogradu osnovano je 1868. godine. Osnivač je bio opet Jovan Đorđević, a mecena knez Mihailo Obrenović. Naredne godine ovo pozorište je dobilo stalnu pozorišnu kuću, onu u kojoj se i dan danas nalazi. Sa tim pozorištima u periodu romantizma povezan je rad dramskih pisaca: Jovana Subotića, Matije Bana, Đure Jakšića, Laze Kostića, Koste Trifunovića i drugih. Prvi reditelj bio je Aleksa Bačvanski, a najvažniji iz prve generacije glumaca su: Dimitrije Ružić, njegova supruga Draginja Ružić, Dimitrije Mihailović (Baron Mita), Dimitrije Kolarović, Laza Telečki, Adam Mandrović i drugi. Romantičarski stil glume njegovali su i mnogi glumci u kasnijim epohama, a jedan od njih bio je Toša Jovanović, koji se istakao kao tumač djela iz velikog klasičnog repertoara. Jedna od njih je i Milka Grgurović, najveća srpska tragetkinja.

Prvi glumci

Istorija srpskog pozorišta dokazuje prioritet glumca, ona otkriva da su veliki glumci imali čak važniju ulogu od velikih reditelja, pa se tako pojedine epohe u razvoju srpskog pozorišta pamte prije svega po velikim glumcima. Posljednje dvije decenije XIX vijeka i prve decenije XX vijeka predstavljaju veliko doba srpskog teatra, doba kada su igrali najveći majstori srpske scene. Iz plejade velikih glumaca, kritičar Jovan Deretić izdvaja trojicu najboljih i najpoznatijih. To su: Pera Dobrinović, Ilija Stanojević i Dobrica Milutinović.

Ilija Stanojević

Ilija Stanojevic


Ilija Stanojević

Ilija Stanojević, poznat kao Čiča Ilija, bio je jedna od najpopularnijih ličnosti beogradske scene i beogradske boemije. O njemu su se ispredale mnoge anegdote. U mladosti je postao omiljen kao glumac pjevač, koji je igrao u mnogim komadima s pjevanjem. Ali najveći izraz dao je u karakternoj komici. Igrao je komične likove u mnogim prevedenim dramama, npr. Šekspirovog Fulstafa, Molijerovog gospodina Žurdena i druge. Najveću popularnost je stekao u scenskim kreacijama komičnih likova domaćih pisaca, Sterijinog kir Janje, Glišićevog Vula Pupavca, Sremčevog Kalče i drugih. Narod je govorio da Čiča Ilija može da i mrtvog co’eka nasmeje. Bio je glumac i reditelj koji je snimio prvi prikazani srpski film Život i delo besmrtnog Karađorđa 1911. godine.

Pera Dobrinovic spomenik


Spomenik Pera Dobrinović

Pera Dobrinović
je najznačajniji glumac ove epohe i najveći glumac u istoriji srpske glume. To je jedini naš glumac kome je podignut spomenik, koji se nalazi ispred zgrade Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu. Bio je glumac velikog talenta, ali bez markantne pojave, nizak rastom, debeo, s glasom koji se nije odlikovao prevelikim volumenom, tako da nije imao prirodnih preduslova za uloge scenskih heroja. Međutim, imao je žive, fascinirajuće oči, a odlikovao se inteligencijom, intuicijom, neobičnom imaginacijom i marljivošću. Zahvaljujući tome ostvario je dugu i blistavu glumačku karijeru. Najveća ostvarenja dao je u komičnom, karakternom i dramskom fahu. Igrao je nekoliko stotina uloga iz djela domaćih i stranih pisaca. Uspijevao je čak da svojom glumom scenski oživi i beznačajna i osrednja djela. Tumačio je uloge u djelima svjetskih pisaca Šekspira, Molijera, Getea, Gogolja, Igoa, Čehova. Takođe i u djelima domaćih pisaca Sterije, Trifkovića, Laze Kostića, Nušića. Jedno od svojih najboljih ostvarenja dao je u ulozi kir Janje.

Kir Janja predstava


Za Dobricu Milutinovića napisao je da je najomiljeniji glumac u istoriji srpskog pozorišta, umetnik izuzetne individualnosti, markantne i lepe pojave, s glasom zanosne lepote i temperamentom kojem po silini ali i lirskoj emocionalnosti nije bilo premca.

Dobrica Milutinovic


Dobrica Milutinović

Dobrica Milutinović je kultno ime srpskog teatra. „Prsten Dobrice Milutinovića“ najveće je naše odlikovanje koje može dobiti srpski glumac. On se dodjeljuje najboljem glumcu svake godine. Dobrica Mihailović najveći domet je ostvario u liku Mitka u Stankovićevoj Koštani.

Kada je slavni Bata Stojković 1953. godine igrao u Čehovljevoj predstavi Krčma na glavnom drumu u publici je bio Dobrica Milutinović. To je bio presudni trenutak u karijeri Bate Stojkovića. Nakon predstave Dobrica Milutinović mu je kazao: Ti si, sine, još u majčinoj utrobi postao glumac.

Autor: Impuls
 

Lada

Elita
Moderator
Poruka
22.832
OD VUJIĆA I STERIJE DO NUŠIĆA Ovo su najstarija srpska pozorišta – mesta gde su predstave gledali zaljubljeni Ričard Barton i Elizabet Tejlor, a na sceni igrao Lorens Olivije

Teatarska tradicija u Srbiji traje više od osam vekova.


Iako su profesionalna pozorišta počela da niču tek sredinom 19. stoleća, Srbi su još tokom Srednjeg veka praktikovali pozorišne izvedbe na javnim mestima po improvizovanim scenarijima i van uticaja Pravoslavne crkve koja takva okupljanja nije smatrala pogodnim ("te štetne đavolje pesme i nepristojne, ružne reči"). Štaviše, brojne crkvene knjige prevođene sa grčkog iz tog perioda svedoče o postojanju nekakvog vida pozorišne aktivnosti, ali i progonu glumaca koji su navodno ismevali sveštenstvo i crkvene rituale. Takođe, smeh je u to vreme smatran krivoverjem.


Tokom 14. pa sve do 16. veka Srbija i Dubrovnik razmenjivali su muzičke i zabavljačke trupe koje su izvodile raznorazne muzičke, komične i pantomimične egzibicije. Dolaskom Turaka na srpsko tlo, zaustavlja se razvoj kulture (izuzev samoniklih narodnih igara), a jedini bastion srpske pozorišne baštine ostaje Vojvodina gde Srbi žive u multietničkoj Habzburškoj monarhji pod uticajem srednjoevropske kulture.

Prve predstave u novomodrenom smislu počinju da se prikazuju po školskim priredbama. “Traedokomedija” u režiji Rusa Emanuela Kozačinskog (koji je došao da pomogne u opismenjavanju Srba), prva je takva predstava odigrana na našim prostorima 1734. godine u Sremskim Karlovcima. Školske predstave početkom 19. veka počinje da zamenjuje amatersko predstavljanje, a glumce-đake odrasli glumci.

Joakim Vujić
FOTO: WIKIPEDIA
Joakim Vujić

“Ocem srpskog pozorišta” ipak se smatra čuveni Joakim Vujić koji je priredio prvu građansku pozorišnu predstavu “Kreštalica” odigranu 1813. u Pešti.

Vujić dolaskom u Srbiju osniva i prvo profesionalno pozorište: Knjažesko-srbski teatar u tadašnjoj prestonici Kragujevcu. Uprvo je ono i najstarije pozorište na našim prostorima.

KNJAŽEVSKO-SRPSKI TEATAR (Kragujevac, osnovano 1835. godine)

Knjaževsko-srpski teatar smatra se najstarijom pozorišnom institucjom u Srbiji, a ove godine u februaru obeležilo je 182 godine postojanja. Pomenuti Joakim Vujić bio je direktor, dramaturg, reditelj, glavni glumac, prevodilac i adapter dramskih dela. Prva predstava u Knjaževsko-srpskom teatru izvedena je 15. februara 1835. godine, istoga dana kada je u Kragujevcu, tadašnjoj prestonici Srbije, donet prvi Ustav moderne srpske države, poznatiji kao Sretenjski Ustav.

Knjaževsko-srpski teatar, dodela nagrada Joakim Vujić
FOTO: N. RAUS / RAS SRBIJA
Knjaževsko-srpski teatar, dodela nagrada Joakim Vujić

Poniklo u vreme borbe za nacionalnu nezavisnost i u periodu kada su postavljeni temelji kulturnom životu u Srbiji, pozorište u Kragujevcu delilo je sudbinu svog naroda, održavajući kontinuitet preko raznih družina i pozorišnih formacija. Obnovljeno posle II svetskog rata, postalo je najotvorenija kulturna institucija grada čije se delovanje osećalo u užoj i široj sredini. Knjažesko-serbski teatar smešten je u adaptiranim prostorijama tipografije i imao je binu, lože i parter.

Repertoar Teatra činila su uglavnom dela Joakima Vujića, a glumački ansambl sačinjavali su mladi činovnici i đaci gimnazije. Prve predstave održane su u vreme zasedanja Sretenjske skupštine od 2. do 4. februara 1835. godine, kada su prikazani Vujićevi. Za tri dana izvedene su četiri predstave: Fernando i Jarika, La Peruz, Bedni stihotvorac i Begunac.

FOTO: POZORIŠTE ZAJEČAR / PROMO
Pozorišnu publiku sačinjavali su Knez sa porodicom, činovnici i pozvani gosti, kao i poslanici u vreme skupštinskih zasedanja. Teatar 1936. Prestaje sa radom, ali biva obnovljen 1940. Tada prikazuje komade koje je pisao, režirao i u njima glumio Atanasije Nikolić. U vreme intenzivnog razvoja samoupravljanja, Kragujevačko pozorište, koje od 1965. godine nosi naziv Pozorište Joakima Vujića, a od 1970. Teatar, u pogledu repertoara i scenskoj realizaciji dela ostvaruje vrhunska dostignuća. Na Dan Teatra, svakog 15. februara, najeminentnijim piscima, glumcima, rediteljima, scenografima, kompozitorima, najstarije srpsko pozorište uručuje Statuetu Joakim Vujić (dodeljuje se za izuzetan doprinos razvoju pozorišne umetnosti Srbije), Prsten sa likom Joakima Vujića (dodeljuje se za izuzetan doprinos razvoju Teatra i afirmaciji njegovog ugleda u zemlji i inostranstvu) i Medaljon sa likom Joakima Vujića koji se dodeljuje za pomoć pri unapređenju rada Teatra i ostvarivanje programskih ciljeva, kao i promociju pozorišta u širem regionu.
 

Lada

Elita
Moderator
Poruka
22.832
TEATAR NA ĐUMRUKU (TEATAR U SAVAMALI) (Beograd, osnovano 1841. godine)


Početkom leta 1841. Prvo pozorište u Beogradu počinje sa radom u zgradi Đumurkane (carinarnice) u Karađorđevoj ulici u srpskom delu varoši poznatom kao Savamala. Reprezentativno zdanje u duhu zapadnoevropske kulture privlačilo je pažnju sa reke, a Beograd je u to doba vapio za kulturno-zabavnim životom.

Đumrukana (19. vek)
FOTO: WIKIPEDIA
Đumrukana (19. vek)
Tada se i osetila potreba za osnivanjem prvog beogradskog pozorišta u kojem će se, u duhu političko-društvenih događaja toga vremena, veličati srpska istorija i njeni junaci. Iako je trajalo svega godinu dana, postavilo je temelje srpskog glumišta novijeg doba. Osnovali su ga Atanasije Nikolić (koji je te godine došao iz Kragujevca kada se ugasilo Knjaževsko-srbski teatar) i čuveni Jovan Sterija Popović, profesori kragujevačke, a potom beogradske gimnazije.

Atanasije Nikolić
FOTO: WIKIPEDIA
Atanasije Nikolić
Upravo je Sterijinom predstavom “Smrt Stefana Dečanskog” 4. decembra 19841. i otovoreno pozorište na Đumruku. Pozorište je imalo društvenu misiju – da pored zabave “odražava u pameti dela naših predaka i sudbinu njihovu…”. Sterija je svojim, i dan danas neprevaziđenim delima, “Tvrdica”, “Pokondirana tikva”, “Laža i paralaža”, “Zla žena, “Nahod Simeon”, “Miloš Obilić” i drugim govorio o nacionalnom ponosu, vladarima i herojima, ali i univerzalnim temama, vrlinama i manama ljudske prirode zbog čega je pozorište u Savamali imalo i vaspitnu ulogu.


Knez Mihailo Obrenović obožavao je pozorište
FOTO: WIKIPEDIA / WIKIPEDIA
Knez Mihailo Obrenović obožavao je pozorište
U prvoj i jedinoj sezoni održano je 53 predstave: 20 domaćih (od čega 13 Sterijinih) i 33 inostrane, pretežno dela Nemca Avgusta fon Koncebua koji je vladao evropskom scenom. Nažalost, usled buna i previranja 1842. Godine kada je sa vlasti skinut knez Mihailo Obrenović (koji je bio čest gost pozorišta) dolazi do zatvaranja pozorišta, ali je ono uspelo da postavi temelje Narodnog pozorišta u Beogradu. Pozorište danas ne postoji, a sama zgrada pogođena je u bombardovanju Beograda 1944, da bi prilikom raščišćavanja grada naredne godine bila i srušena.

SRPSKO NARODNO POZORIŠTE (Novi Sad, osnovano 1861. godine)

Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu može se smatrati drugim najstarijim teatrom koji i danas postoji u Srbiji. Srpsko narodno pozorište je osnovano 16/28. jula 1861. godine u Novom Sadu, u tadašnjoj Carevini Austriji (od 1867. Austrougarska monarhija).

Srpsko narodno pozorište
FOTO: JELENA IVANOVIĆ / RAS SRBIJA
Srpsko narodno pozorište
U Vojvodini je do tada već postojala duga pozorišna tradicija, od đačkih diletantskih predstava, pa sve do privatnih profesionalnih pozorišnih trupa. Pozorište je osnivano u vreme buđenja nacionalne svesti i borbe za nacionalnu slobodu. U to doba u Novom Sadu većina žitelja je srpske narodnosti, veliki broj je visokoobrazovan, tri četvrtine imanja i trgovina bili su u rukama Srba, tako da nije slučajno što je u Novom Sadu osnovano Srpsko narodno pozorište. Gostovanje pozorišne družine Jovana Kneževića 1860. podstaklo je Jovana Đorđevića da napiše više članaka u „Srbskom dnevniku” o nužnosti osnivanja Srpskog narodnog pozorišta. Pripreme oko osnivanja vršili su Svetozar Miletić, Stefan Branovački, Jovan Đorđević i Jovan Jovanović, potonji Zmaj.

Jovan Jovanović Zmaj
FOTO: WIKIPEDIA / WIKIPEDIA
Jovan Jovanović Zmaj
Osnovano je prvenstveno kao nacionalna ustanova koja je imala zadatak da putem dramske književnosti i glumačke umetnosti prenosi srpsku reč i istoriju, da budi nacionalnu svest i podiže kulturni nivo Srba i time pruži otpor bečkoj i peštanskoj vlasti.

Mesni pozorišni odbori bili su po celoj Vojvodini i imali zadatak da organizuju rad Pozorišta u svojim mestima prilikom gostovanja. Prvi upravnik bio je Jovan Đorđević, koji je na toj funkciji ostao do 1867. kada se odazvao pozivu kneza Mihaila i sa polovinom glumaca otišao u Beograd i osnovao Narodno pozorište. Na Đorđevićevo mesto došao je Antonije Hadžić. Pozorište je osnovano sa devetoro glumaca. Prva predstava bila je Prijatelji Lazara Lazarevića i Muški metod i ženska majstorija Lajoša Kevera 23. jula/4. avgusta 1861.

Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu

Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu
SNP je 2006. godine postalo član Evropske teatraske konvencije i član Asocijacije Kvartet, u kojoj su i teatri iz Mađarske, Republike Češke i Francuske.

Srpsko narodno pozorište je 2011. godine bilo domaćin Generalne skupštine Evropske teatarske konvencije, jedne od dve najuglednije evropske pozorišne organizacije, a dve godine docnije predstavnik SNP-a je izabran za člana Borda (Upravnog odbora) ove Asocijacije.

Iste, 2011. godine, zgarada Srpskog narodnog pozorišta je sredstvima Fonda za razvoj Vojvodine temeljno renovirana.

Srpsko narodno pozorište je uvek bilo jedan od najvažnijih kulturnih institucija u zemlji, a ne treba zaboraviti da je SNP iniciralo osnivanje drugih kulturnih institucija, kao što su Sterijino pozorje 1956, Akademiju umetnosti 1970. i Pozorišni muzej Vojvodine 1982.

Sterijino pozorje
FOTO: N. MIHAJLOVIĆ / RAS SRBIJA
Sterijino pozorje
Najznačajnija pozorišna institucija u Srbiji jeste Sterijino pozorje, u okviru kojeg se svake godine održavaju Jugoslovenske pozorišne igre - festival predstava ostvarenih na delima nacionalne dramaturgije. Skoro četiri decenije predstave izvedene na ovom festivalu daju dragocen doprinos afirmaciji srpskih i južnoslovenskih pisaca.

NARODNO POZORIŠTE (Beograd, osnovano 1868. godine)

Zanimljivo je kako je došlo do odluke osnivanja institucije koja danas važi za jednu od najprestižnijih kulturnih ustanova u Srbiji.

Narodno pozorište nekad
FOTO: WIKIPEDIA
Narodno pozorište nekad
Prva ideja javila se još 1842, ali je odluka o osnivanju i izgradnji stalnog zdanja beogradskog teatra došla tek 26 godina kasnije. Naime, tada je u Beogradu gostovala trupa Srpskog narodnog pozorišta iz Novog Sada, koja je toliko oduševila srpskog kneza Mihaila Obrenovića, da je on doneo istorijsku odluku o izgradnji pozorišta koje i dan-danas krasi beogradski Trg republike.

SNP je izveo 64 predstave u kafanama Kod Krune i Kod engleske kraljice. Videvši neadekvatne uslove u kojima se predstave održavaju, knez je glasno prokomentarisao „Sazidaću ja vama teatar za sebe, pa ćete biti sasvim zadovoljni“.

Narodno pozorište
FOTO: WIKIPEDIA
Narodno pozorište
Narodno pozorište u Beogradu osnovano je 1868. godine, a u sadašnju zgradu, na uglu beogradskih ulica Francuska i Vasina, na mestu nekadašnje Stambol kapije, “uselilo se” godinu dana kasnije. Knez je donirao državno zemljište, ono na kojem se nalazia nekadašnja turska Stambol kapija, kao i 2.000 dukata. Posebnu simboliku i istorijsko bogatstvo zgradi daje i činjenica da su u nju ugrađeni delovi porušene Stambol kapije. Koliko je knez žarko želeo da Beograd dobije pozorište govori podatak da je za izgradnju dao rok od sedam meseci. O značaju koji je podizanje ovog objekta imalo u svesti srpskog naroda govori i to da je čitav trg ispred građevine dobio ime Pozorišni trg, preuzimajući od nekadašnje Velike pijace (danas Studentskog trga) značenje glavnog beogradskog trga. Narodno pozorište zamišljeno je i realizovano kao reprezentativna građevina na kojoj je autor pokazao visoko poznavanje principa tada vladajućeg akademizma.

Sterija
FOTO: WIKIPEDIA
Sterija
Zadatak da okupi glumačku trupu i bude osnivač pozorišta dobija Jovan Đorđević, poznati srpski književnik i autor himne Bože pravde, koji taj zadatak prihvata i sa sobom dovodi polovinu novosadskog ansambla. Dok se zgrada gradila, Narodno pozorište je već odigralo svoju prvu predstavu, i to u iznajmljenoj kući jednog beogradskog sveštenika. Bio je to 10. novembar 1868, a izveden je komad Karolja Obernjika “Đurađ Branković”.

Unutrašnjost Narodnog pozorišta
FOTO: EMIL ČONKIĆ / RAS SRBIJA
Unutrašnjost Narodnog pozorišta
Kada je projekat arhitekte Aleksandra Bugarskog konačno sproveden u delo, 30.oktobra 1869. je odigrana i prva predstava (“Posmrtna slava kneza Mihaila”) u velelepnom zdanju na današnjem Trgu republike, koji je tada poneo ime Pozorišni trg.

Zgrada je rekonstruisana četiri puta, a u okviru nje funkcionšu umetničke jedinice opera, drama i balet, dok se predstave odigravaju na Velikoj sceni i Sceni “Raša Plaović”.

Od te 1868. pa sve do danas, Narodno pozorište u Beogradu predstavlja jednu od najreprezentativnijih i najznačajnijih kulturnih institucija Srbije. Koliko je bilo čuveno i van granica Srbije govori i to da su predstave u njemu gledali Sofija Loren, zaljubljeni Ričard Barton i Elizabet Tejlor, Kirk Daglas, Iv Montan, Džek Nikolson, Alfred Hičkok…dok je na njegovoj sceni, pored plejade izvanrednih domaćih glumaca, igrao i jedan Lorens Olivije…

Dvadeseti vek u znaku Nušića

Bransilav Nušić u svečanom odelu sa odlikovanjima
FOTO: WIKIPEDIA
Bransilav Nušić u svečanom odelu sa odlikovanjima
Ceo 20. vek obeležio je, kao suvereni vladalac repertoara srpskih pozorišta, Branislav Nušić (1864-1938). Živeći u pozorištu ne samo kao pisac nego i kao praktičar (upravnik, dramaturg, reditelj, a u mladosti i glumac), osluškivao je rađanje smeha publike i ta iskustva prenosio je u svoje komedije, u kojima se nalazi zbir najraznovrsnijih postupaka i načina da se postigne smeh.

Gospođa ministarka
FOTO: PROMO
Gospođa ministarka
Sačuvavši aktuelnost i scensku vitalnost i u našem vremenu, Nušićeva dela omogućila su nekolika vrhunska ostvarenja savremenog srpskog pozorišta (Ožalošćena porodica u režiji Mate Miloševića, Narodni poslanik u režiji Dejana Mijača) ili veoma uspele eksperimente s promenom žanra (Sumnjivo lice u režiji Soje Jovanović, Mister Dolar u režiji Miroslava Belovića, Pučina u režiji Dejana Mijača)

(*izvori: snp.org.rs, joakimvujic.com, rastko.rs, srpskilegat.rs, portalmladi.com, wikipedia.com)
 

Lada

Elita
Moderator
Poruka
22.832
FAUST – tragalac za znanjem ili zli čarobnjak


Anton Kaulbach, Faust und Mephisto
1790- 1887

od renesanse....

Samu reč ‘renesansa’ odmah povezujemo s čitavim nizom svetlih imena. Možda će nas ponajpre podsetiti na velikane umetnosti poput Giotta, Botticellija, Leonarda, Michelangela, Diirera, Brunelleschija, Donatella, Palladija, Rabelaisa, Ronsarda, Marlowea i Shakespearea. Ili, pak, na pokrovitelje umetnosti kao što su bili Lorenzo de' Medici, Ludovico Sforza ili Gonzage iz Mantove. Podsetiće nas na Borgije, čije se ime uvek vezuje uz intrige i političku moć. Uz renesansu se vezuju i imena moreplovaca, istraživača i konkvistadora poput Vasca da Game, Henrika Moreplovca, Kolumba, Vespuccija, Magellana, Drakea, Ralegha, Cortesa i Pizzara, teologa poput Luthera, Zwinglija, Calvina i Johna Knoxa, te humanističkih pisaca poput Erazma i sir Thomasa Morea. Tu su i vladari koji su za sobom ostavili neizbrisiv trag u istoriji - Franjo I Francuski, carevi Svetog Rimskog carstva, Karlo V i Rudolf II, Filip II Španjolski, te Henrik VIII i Elizabeta I od Engleske.
Međutim, iza svih ovih pojedinaca stoji arhetipska figura Fausta, renesansnog maga, sa svojim pozitivnim i negativnim aspektima. U faustovskoj je figuri utelovljen vladajući mentalitet renesanse - njeno glavno nadahnuće, duhovni i moralni (ili amoralni) kontekst i karakter, te obećanja, očekivanja i optimizam koji obeležavaju i opravdavaju njeno delovanje. Umetnici i njihovi pokrovitelji, istraživači i konkvistadori, teolozi, humanisti i svetovni moćnici, svi su oni ustrajali u svojim naporima, nepokolebljivo verujući da time stvaraju bolji, duhovniji svet, u kome će, kao nikada pre, znanje i moć udružiti snage u rađanju novoga čovečanstva. Upravo se u ovoj specifičnoj vezi između znanja i moći najsnažnije očituje figura Fausta ili renesansnog maga. Renesansa će iznedriti Fausta kao vrhovnog arhetipa i paradigmu modernoga zapadnog čoveka, kao vodeći mit u određenju zapadne kulture i civilizacije.

Na nemačkom jeziku reč »Faust« znači »šaka«; a mnogi savremeni komentatori, smatrajući to dovoljno sugestibilnim, iako ne i posebno značajnim, ne pokazuju preteranu želju ulaziti dublje u poreklo ovoga imena.

Na latinskom, međutim, »Faustus« znači »sretnik« ili »onaj koji uživa naklonost«. Upravo je to nadimak Simuna Maga, koji se sa svetim Petrom upustio u dvoboj u čudima. Faust je, dakle, kasnija inkarnacija ili avatar Simuna Maga iz XVI veka. Tome u prilog govore brojni detalji. Šimun je, navodno, putovao u pratnji prostitutke za koju je tvrdio da je reinkarnisana, Helena Trojanska. U gotovo svim verzijama priče o Faustu, uključujući Marloweovu i Goetheovu, glavni junak koristi svoje paklene moći kako bi se združio s Heleninim duhom. Neko bi mogao tvrditi kako Faust, barem u Marloweovoj drami, time neizbežno postaje prokletnik, jer njegovo sjedinjavanje s Helenom ujedno znači i sjedinjenje s bestelesnim sukubom, demonskim entitetom. Prema kasnijim komentatorima kao što je Joris-Karl Huysmans, polno združivanje s takvim entitetom - muškim inkubom[1] ili ženskim sukubom[2] - predstavlja tajanstven, neizreciv i neopisivo težak »greh protiv Duha Svetoga«, jedini greh koji, navodno, nikada ne može biti oprošten.

Iako su ga uskoro zavile legende, čini se kako je zaista postojala istorijska osoba poznata kao Faust. Najraniji zapis koji se na njega odnosi bilo je pismo iz 1507. godine koje je napisao alhemičar i hermetički filozof Tritemius, a koje se danas čuva u vatikanskoj biblioteci. U poruci upućenoj Johannesu Virdungu von Hassfurtu, astrologu i hermetičaru na dvoru rajnskog elektora palatina u Heidel-bergu, Tritemius izveštava da je:


‘’...taj čovek, o kojem si mi pisao [sic], Georgius Sabellicus, koji se usuđuje nazivati najvećim od nekromanata, najobičniji brbljavac i lutalica ... javno govori o stvarima koje su odvratne i protivne učenjima Svete Crkve ... Magister Georgius Sabellicus, Faustus (Dr. Johann Georg Faust - pronounced /faʊst/; c. 1480 – c. 1540), junior, nadahnuće nekromanata, astrolog, drugi mag, hiromant, koji poseduje sposobnost divinacije koristeći se uzvišenim mestima i vatrom, a drugi je u veštini divinacije vodom... navodno je izjavio ... kako Hristova čuda nisu vredna tolikoga divljenja, te da on sam može činiti jednake stvari kao i Hrist... stigao je u Kreuznach, i ... obećao još izvrsnije stvari, držeći kako je u alhemiji prevazišao sve prethodne majstore, te da može razumeti i ispuniti sve ljudske želje. U međuvremenu, ispraznilo se učiteljsko mesto ... na koje je postavljen prema preporuci Franza von Sickingena, činovnika tvoga vladara i čoveka vrlo sklonog okultnom. S najgorim zločinačkim namerama uskoro je počeo zavoditi dečake, a kada su njegova dela konačno razotkrivena, izbegao je kazni davši se u beg...’’

Tritemiusovi su komentari zanimljivi iz više razloga. Osim Fausta, ona svedoče o hermetičkim interesima Franza von Sickingena. Sickingen, blizak prijatelj Ulricha von Huttena, bio je jedan od najmoćnijih Slobodnih vitezova Carstva i jedan od vođa takozvane Viteške pobune protiv carske vlasti. Poput Fausta, i on će kasnije oduševiti Goethea i odigrati središnju ulogu u Goetheovoj drami Gotz von Berlichingen koja opisuje Pobunu vitezova.

Što se, pak, samoga Fausta tiče, Tritemiusov nam opis pruža prilično jadnu sliku. Umesto veličanstvenog meštra - čarobnjaka, ovde je izronio tek sitni šarlatan i pederast. Jasno je, međutim, da je Tritemius uočio vezu između Georgiusa Sabellicusa i biblijskoga lika Šimuna Maga. Nalazimo se čak u iskušenju da postavimo pitanje nema li sam naziv »Faustus« poreklo u Tritemiusovu prezrivom i ciničnom odbacivanju Sabellicusa kao »Faustusa juniora... drugoga maga ...« - drugim rečima, kao bledu imitaciju i travestiju biblijskog čarobnjaka.

U svakom slučaju, i bez obzira na to dolazi li od Tritemiusa ili, pak, od samoga Georgiusa Sabellicusa (Fausta), ime je ostalo, a jednako tako i Tritemiusovo mišljenje o njemu. Nijedan od kasnijih zapisa, koji se odnose na istorijskog Fausta, ne spominje ga u posebno laskavom svetlu. U pismu iz 3. oktobra, 1513. godine, neki Conrad Mutianus Rufus tvrdi kako je upoznao Fausta, »pukoga hvalisavca i budalu«, čuvši ga kako »brblja u jednoj krčmi...» 12. februara, 1520. godine, Faust se očigledno nalazio u Bambergu, gde je izradio astrološku kartu za gradskoga biskupa, prijatelja Ulricha von Huttena. Biskupove knjige sadrže podatak o iznosu isplaćenom »doktoru Faustu, filozofu«, za izradu horoskopa. 17. juna, 1528., jedan je pisar iz Ingolstadta zabeležio prisutnost »doktora Jorga Faustusa von Heidelberga«, koji je, ubrzo nakon toga bio prognan iz grada.

Dokumenti govore kako se Faust, pre nego je bio isteran, predstavljao kao vitez Reda sv. Ivana, i zapovednik jednog od ivanovskih samostana na granici austrijske Karintije. Navodi se kako je bio sklon astrološkim prognozama kao, na primer, ona prema kojoj se proroci rađaju kada se Sunce i Jupiter nađu u istoj konstelaciji. Faust se spominje kao »Georgius Faustus Helmstet (ensis)«. Helmstet, selo kraj Heidelberga, pokazalo se kao mogući trag za savremenoga istraživača, Franka Barona. Baron je u arhivima heidelberškoga Univerziteta tražio podatke o studentima iz Helmsteta i pronašao nekog »Georgiusa Helmstettera«, koji je na Heidelbergu studirao od 1483. do 1487. godine. Među šezdeset i sedmoricom studenata upisanih u isto vreme, bio je jedan od dvojice koji su odbili otkriti svoje porodično ime. Diplomirao je godine 1484., a magistarsku je titulu stekao 1. marta, 1487. Ovo je, dakle, jedina informacija o poreklu istorijskog Fausta, koja sama po sebi ne govori mnogo.

U maju 1532., četiri godine nakon izgona iz Ingolstadta, Faust se pojavio u Nurembergu. Gradski arhivi sadrže zapis izjave koju je potpisao zamenik burgomeistera( gradonačelnika, prim. autora bloga ) : »Siguran prolazak doktoru Faustu, velikom sodomiti i praktičaru crne magije ... odbija se«.

Godine 1534., rođak Ulricha von Huttena, Filip von Hutten, takođe poznat kao Felipe de Urre, krenuo je sa španskom ekspedicijom u Novi Svet. On će kasnije nestati u divljinama Orinoca, u jalovoj potrazi za legendarnim izgubljenim gradom Manoa. U jednom od svojih poslednjih pisama, odaslanih iz današnje Venecuele početkom 1540., izvestio je kako su se reči »filozofa Fausta obistinile, jer nas je snašla loša godina«. Ovo bi značilo da je Filip, ili neko blizak njemu, pre polaska ekspedicije zatražio savet od Fausta.

Poslednji zabeleženi spomen o istoriskom Faustu ujedno je i jedan od najkraćih, ali i jedan od najškakljivijih i najizazovnijih. Tokom 1534., mesijanska je sekta holandskih anabaptista preuzela vlast u Munsteru. Proglasivši grad novim Jeruzalemom, a svoga vođu »kraljem Siona«[3], dali su se u neobuzdane seksualne orgije praćene ubistvima, očekujući neizbežnu i skoru apokalipsu. Strahujući od anabaptističkih ustanaka na severu Nemačke, te u Holandiji i Flandriji, lokalni su moćnici skupili vojsku i početkom 1535. godine opkolili Munster. 25. juna grad je konačno pao, a istoga je dana bila zabežena i Faustova prisutnost. Nema, međutim, spomena o tome u kome je svojstvu Faust učestvovao u tamošnjim zbivanjima; je li se nalazio među braniteljima ili napadačima. Isto tako nema spomena o tome što se s njim dogodilo posle, ili, ako se nalazio među braniteljima, kako je pobegao. Veruje se da je umro pre 1539., ali je tačan datum njegove smrti nepoznat.
To je, otprilike, sve što se može pouzdano reći o istoriskom Faustu.

Prema Franku Baronu, njegov navodni sporazum ili ugovor s Đavolm, proizlazi prvenstveno od Martina Luthera:

’Uticaj Martina Luthera najvažniji je činilac u nastanku legende o Faustu. Na samome početku, još za života istorijskog Fausta, Luther je prvi put proglasio čarobnjaka Fausta bliskim đavoljim saradnikom, a ta će saradnja biti osnovni element gotovo svih priča napisanih nakon Faustove smrti’’.

Izgleda da je Luter prihvatio razlikovanje - prvi put ustanovljeno u Srednjem veku, a kasnije prihvaćeno i od strane hermetičara poput Fičina, Pica i Reuchlina - između božanske i prirodne magije s jedne strane, i sitnoga čarobnjaštva, nekromantije i vradžbina s druge. Nije, međutim, zabeleženo da je Luter izražavao neprijateljstvo prema svojim uglednim savremenicima kao što je, na primer, bio Agripa. No, osoba Fausta, onakva kakva izranja iz istoriskih zapisa, s te bi strane mogla biti predmetom sasvim opravdanih napada. Za Lutera je svaka magija koja proizlazi iz delovanja takve osobe mogla biti samo sotonske prirode. Tako se četrdesetih godina XVI veka, Faustov primer često spominjao kao opomena u luteranskim propovedima. Jedna od njih izravno ga je usporedila sa Šimunom Magom: ‘’Šimun Mag želio je odleteti u nebesa, ali Petar je molio za njegov pad ... Isto je u Veneciji pokušao i Faust. No, i on se žalosno obrušio na zemlju.’’

Tako se šezdesetih godina XVI veka proširila legenda o Faustu kao »đavoljem šuraku«. Međutim, njegovo je ime - Georgius ili Georg - iz razloga koji ostaju nepoznati, bilo zamenjeno imenom Johannes. Upravo se kao Džon (John), engleskoj varijanti imena Johannes, on pojavljuje u Marloweovoj drami iz 1593. Godine 1562., navodnu je biografiju »Johannesa Faustusa« napisao i objavio Philipp Melanchthon, jedan od Lutherovih najvatrenijih štićenika. Ona je naišla na izvanredan odjek u popularnoj kulturi, doživevši devet izdanja u sledećih četrdeset godina. Ustvari, do kraja XVI veka u opticaju je bilo više od četrnaest izdanja priče o Faustu. Određeni su elementi, koje je u ovu priču uneo sam Melanchthon, uskoro postali standardima. Tako je, na primer, Fausta redovno posećivao demonski Mefistofeles, u liku crnoga psa. Zbog ovoga će, kako ćemo kasnije videti, u popularnoj predaji Faust često biti izjednačavan s Agrippom.

U svim ranim verzijama priče o Faustu - onima iz XVI i XVII veka - samoga Fausta neizbežno sustiže zla sudbina. Čak se i Marlowe, samoproglašeni ateist, osetio obaveznim u svojoj publici izazvati religiozne osećaje i opisati glavnog junaka kao beznadnog prokletnika. Moralna je poruka sasvim jasna - sporazum s takozvanim ‘’nečistim silama’’ neizbežno vodi u propast. Međutim, u pozadini ove moralizacije leži mnogo opasniji podtekst, koji odražava crkveno - i, uopšte, hršćansko - neprijateljstvo protiv učenosti.

Nije sporazum s Đavolom ono što vodi Fausta u prokletstvo, niti je to njegova želja za moći. U svim verzijama priče o Faustu, uključujući i kasniju Marloweovu i Goetheovu, glavni je junak vođen i motivisan, jednostavno, željom za znanjem. Ova ga želja u hršćanskim očima stigmatizira kao ‘zlog’. Iz nje proizlazi sporazum s Đavolom, dok je moć više-manje usputna posledica toga sporazuma. S hršćanskog je stanovišta svako znanje, ukoliko nije usklađeno s ustanovljenom crkvenom dogmom, suštinski zlo - čije je poreklo u oblasti paklenog ‘Iskušavatelja’, koji je prvi put u Rajskom vrtu naveo Evu da proba plod Drveta. Prema judeo-hršćanskoj predaji, izgon Adama i Eve iz izvorne čistoće posledica je probanja ploda s Drveta Znanja. Priča o Faustu, barem u svojim hršćanskim varijantama, odražava antipatiju s kojom je crkvena ortodoksija gledala na znanje. Ništa toliko rečito ne opisuje u kojim je razmerama hršćanstvo ne samo zahtevalo monopol na učenost, već i jačalo svoju moć držeći svoje sledbenike u zastrašujućem neznanju.

Kakvi god bili prestupi istorijskog Fausta, greh legendarnog ili mitskog Fausta bio je sasvim drukčije prirode. U očima Crkve, on je proglašen krivim zbog svoje žeđi za znanjem i nastojanja da pronađe način na koji će je utoliti. Potraga za ovim sredstvima svakako leži izvan domena čistoga hršćanskog učenja, stoga ona neizbežno nosi predznak infernalnog.

U kasnijim oblicima priče o Faustu - a svakako u Geteovoj verziji - ovoga tragača za znanjem ne sustiže uvek tako zla kob. U stvari, on biva oslobođen svake moralne i teološke krivice. Zaista, Goetheov Faust na kraju biva ne samo otkupljen, već i uzdignut do statusa Prometejske figure. Sva njegova nastojanja usmerena su ka jednome cilju, a to je, prema Geteu, izranjanje svesti. Čak ni u istorijskoj stvarnosti nisu svi prototipi Fausta bili prokletnici. Štaviše, oni koji su trpeli zbog svoje potrage trpeli su u rukama ljudskih, a ne božanskih posrednika.

Izvor: M.Baigent & R.Leight - “Eliksir I kamen”
 

Lada

Elita
Moderator
Poruka
22.832
Petar Marjanović - Istorija srpske kulture - Pozorista
Pozorište u Srba ima tradiciju dugu više od osam stoleća iako teatarski život na ovim prostorima nije tekao bez prekida. Srpska pozorišna izvođenja u srednjem veku imala su u osnovi svetovnu i zabavljačku funkciju (improvizacije bez pisanog teksta prikazivane su na javnim mestima) i bila izvan okvira i uticaja Pravoslavne crkve. Podaci u umetničkoj literaturi 13. veka pokazuju da su crkvene vlasti zabranjivale vernicima da odlaze na skupove gde glumci igraju svoje predstave. Teodosije (1264-1328), kaluđer u srpskom manastiru Hilandaru na Svetoj Gori i pisac, u delu Pohvale svetom Simeonu i Svetom Savi ističe, nasuprot nebeskim lepotama crkve, skomrahovo mrsko pozorište koje se priređuje na ulici, gde bezumno okupljeni svet po svakojakom nevremenu do kraja gleda i sluša štetne đavole pesme i nepristojne, ružne reči. Tragovi viđenih pozorišnih scena i starih sportskih svečanosti živeli su u srpskoj sredini i tokom 14. veka. Na fresci Ruganje Hristu, slikanoj između 1317. i 1318. godine u manastiru Staro Nagoričino, zadužbini kralja Milutina, u prvom planu vide se tri osobe s dugim rukavima i nekolike s neobičnim instrumentima kako ismejavaju Spasitelja. Vladari Srbije, koji su imali dobrosusedske i diplomatske odnose s Dubrovnikom, slali su, za svetkovine svetog Vlaha (zaštitnika Dubrovnika), svoje muzičke i zabavljačke družine, a artisti Dubrovnika gostuju u Srbiji (1412, 1413. i 1426). Programe čine razne muzičke, pantomimske i lakrdijaške veštine i egzibicije. Početkom 16. veka, poturčeni velikaš Ali-beg Pavlović, nesumnjivo srpskog porekla, poslao je u Dubrovnik svoju pozorišnu družinu kojom je upravljao Srbin Radoje Vukosalić (iz propratnog pisma upućenog Dubrovčanima može se zaključiti da je Vukosalić prvi poznati srpski glumac - upravnik putujuće pozorišne družine). U Srba je Vlast Turaka (druga polovina 15. - početak 19. veka) zaustavila razvoj kulture pa se u to doba samo povremeno javljaju predstave svetovnog karaktera. Izuzetak je Vojvodina, u kojoj deo srpskog naroda, naročito od kraja 17. veka, živeo u multietničkoj kulturi Habsburške monarhije, pa je pozorišna aktivnost bila pod srednjoevropskim uticajem.

Prva novovremena srpska predstava bila je tzv. školska drama: u Sremskim Karlovcima, 1734. izvedena je Traedokomedija Manuila Kozačinskog (1699-1755), kojom počinje i novija dramska književnost u Srba. Razdoblje školskih predstava traje do 1813, kada počinje amatersko predstavljanje. Prva predstava izvedena je u Pešti krajem avgusta 1813: bila je to Kreštalica Joakima Vujića (1772-1847), sačinjena prema delu Augusta Kocebua. Glumce-đake iz predstava školskog pozorišta ovde su zamenili odrasli glumci, među kojima je bilo troje profesionalnih. Pošto je došao u Srbiju,. Vujić je osnovao Knjažesko-srbski teatar u Kragujevcu (1835-1836), u kojem je bio direktor, dramaturg, reditelj, glavni glumac, prevodilac i adapter dramskih dela. Zbog svoje teatarske aktivnosti, Joakim Vujić zaslužio je pomalo patetičnu titulu "otac srpskog pozorišta".

Prva profesionalna pozorišna grupa u Srba nastala je 1838. godine u Novom Sadu. Bilo je to Leteće diletantsko pozorište, koje je do 1840. davalo predstave u Novom Sadu, Zemunu i Pančevu; zatim od juna 1840. do pred kraj 1841. u Zagrebu (pod imenom Domorodno teatralno društvo), da bi se februara 1842. godine utopilo u Teatar na Đumruku u Beogradu čineći ga profesionalnim. Ovo pozorište ima najvećih zasluga što će u sedmoj deceniji 19. veka biti stvoreni prvi stalni profesionalni ansambli na južnoslovenskom prostoru (Novi Sad, Zagreb, Beograd).

Veliki dramski pisac u Srba bio je Jovan Sterija Popović (1806-1856). Oslobodivši se pseudoklasičnih shema i nacionalne romantike, Popović postaje prvi srpski pisac s izrazitim obeležjima realističkog pristupa književnoj i teatarskoj materiji i osnovni oslonac repertoara srpskih pozorišta od 1830. do 1870. godine. Stvarajući likove po živim uzorima i otkrivajući komično u njihovim naravima i karakterima, dao je lucidne analize mentaliteta i duha svojih sugrađana, omogućivši istaknutim srpskim glumcima da daju niz uverljivih umetničkih ostvarenja, od kojih su neka ušla u legendu. Popovićeve komedije i danas su sačuvale scensku vitalnost i satiričnu aktuelnost. To dokazuju predstave posle Drugog svetskog rata: Rodoljupci u režiji Mate Miloševića (1949), Pokondirena tikva, Ženidba i udadba i Rodoljupci u režiji Dejana Mijača (1973, 1975, 1986) te Laža i paralaža i Tvrdica (Kir Janja) u režiji Egona Savina (1991, 1992). Popovićeva dela manje su prikazivana na sceni tokom druge polovine 19. veka, koja biva u znaku prilagođavanja i srpskih pozorišta i srpskih dramskih pisaca potrebama i ukusu publike. Ako se ima na umu da su dva stalna srpska profesionalna ansambla, Srpsko narodno pozorište (osnovano 1861. u Novom Sadu, na teritoriji pod vlašću Austrije - kasnije Austro-Ugarske) i Narodno pozorište (osnovano 1868. u Beogradu, u slobodnoj Kneževini Srbiji) - imala pretežno rodoljubivu funkciju i stalne finansijske nevolje, biće jasnije njihova bezuslovna okrenutost duhovnom vidiku gledalaca toga doba. Repertoarima srpskih pozorišta zato, sve do kraja 19. veka, kada je reč o delima nacionalne dramaturgije, preovlađuju dva osnovna vida dramskih dela: istorije drame i tragedije poznog romantizma, kojima je podsticano narodnosno osećanje i probuđena istorijska svest Srba te vedri seoski komadi iz narodnog života "s pevanjem".

Šezdesetih i sedamdesetih godina 19. veka Laza Kostić (1841-1910) i Đura Jakšić (1832-1878) dali su srpskoj romantičarskoj drami i pozorištu nov pesnički jezik i nov tip dramskog junaka, za kojeg je bila karakteristična psihološka podvojenost. Pozorišni datumi bila su izvođenja Kostićevih tragedija Maksim Crnojević (1869), u kojoj se ukrštaju svet srpske narodne epike i svet Šekspirove tragedije, i Pera Segedinac (1882), u kojoj se tragedija iz istorije srpskog naroda prepliće s gorućim problemima Kostićeva vremena. Izvođenje Jakšićevih drama Jelisaveta kneginja crnogorska (1868) i Stanoje Glavaš (1878) potvrdila su njegovu darovitost i vatren, buntovni temperament, ali i skromna dramaturška znanja.

Krajem 19. veka prestaje u pozorištima na srpskom teatarskom prostoru dominantan uticaj nemačkih uzora. Uticaj francuskog pozorišta postaje sve jači jer se vraćaju, naročito u Beograd, novi ljudi školovani u Francuskoj. Do Prvog svetskog rata to nije bio uticaj novih pozorišnih strujanja u Francuskoj nego uticaj Francuske komedije (Comedie-Francaise) i pariskih bulevarskih pozorišta: Noviji stilovi evropske dramaturgije i pozorišta (naturalizam, simbolizam, ekspresionizam) i ne samo francuski - osetili su se tada i u srpskoj dramaturgiji i teatru, dok je već istrošeni žanr narodnih komada s pevanjem uneo novu osećajnost i poetski ton u realističkom prosedeu Borisav Stanković (1876-1927), s delom Koštana (prvo izvođenje 1900), koje je po popularnosti i danas kultno delo srpskih pozorišta i publike.

Ceo 20. vek obeležio je, kao suvereni vladalac repertoara srpskih pozorišta, Branislav Nušić (1864-1938). Živeći u pozorištu ne samo kao pisac nego i kao praktičar (upravnik, dramaturg, reditelj, a u mladosti i glumac), osluškivao je rađanje smeha publike i ta iskustva prenosio je u svoje komedije, u kojima se nalazi zbir najraznovrsnijih postupaka i načina da se postigne smeh. Sačuvavši aktuelnost i scensku vitalnost i u našem vremenu, Nušićeva dela omogućila su nekolika vrhunska ostvarenja savremenog srpskog pozorišta (Ožalošćena porodica u režiji Mate Miloševića, Narodni poslanik u režiji Dejana Mijača) ili veoma uspele eksperimente s promenom žanra (Sumnjivo lice u režiji Soje Jovanović, Mister Dolar u režiji Miroslava Belovića, Pučina u režiji Dejana Mijača).

Između dva svetska rata pozorišne ljude u Srbiji očaravala su gostovanja Moskovskog hudožestvenog teatra (1920-1921. i 1924), koji postaje uzor. U praksi se, međutim, javljaju različita stilska opredeljenja: od ekspresionizma i simbolističke stilizacije do naturalizma i psihološkog realizma. Valja naglasiti da se uporedo s tragovima romantičarske dikcije u glumi (kao recidiva 19. veka), koji su trajali i u prvoj poratnoj decenij, sve češće javljaju urbani prirodni govor i savremeni senzibilitet u glumačkom izrazu. U to vreme Beograd ima glumački ansambl visokog, srednjoevropskog umetničkog ranga.

Posle Drugog svetskog rata dolazi do bujnog razvoja pozorišta u Srbiji. I pored mnogih nepovoljnih efekata administrativnog upravljanja pozorištem, u pozorištima Srbije oblikovan je samosvesniji i ozbiljniji odnos prema stvaralaštvu, a porasle su i umetničke ambicije. Istina, prve godine posle rata protiču u znaku sovjetskog uticaja i dogmatski shvaćenog Sistema Stanislavskog. Srpski imitatori pomešali su estetiku Moskovskog hudožestvenog teatra - koja je pripadala određenom, konkretnom vremenu, i zato bila osuđena na efemernost - i suštinu Sistema, koji počiva na upitanosti, proveri i pozivu na nadgradnju večitih zakona glumačke egzistencije na sceni. Izuzetak je bilo jugoslovensko dramsko pozorište, osnovano u Beogradu 1947, od istaknutih glumaca iz cele Jugoslavije. Ovaj teatar je - zahvaljujući svom umetničkom vođi Bojanu Stupici (1910-1970) i zajedničkom opredeljenju za usavršavanje pozorišnog znanja i profesionalnosti - u prvoj deceniji rada izrastao u eminentno evropsko pozorište. To potvrđuje uspeh na Teatru nacija u Parizu s predstavama Dundo Maroje Marina Držića 1954, Jegor Buličov Maksima Gorkog 1955, Ožalošćena porodica Branislava Nušića i Otkriće Dobrice Ćosića 1964. To ilustruje i fragment prikaza Žan-Žaka Gotjea u listu "Le Figaro: "Način na koji je jugoslovensko dramsko pozorište iz Beograda izvelo Jegora Buličova dostojan je najvećih pohvala... Pred nama je jedan ansambl, homogen... ispunjen duhom celine koji deluje s visokom svešću i odiše dostojanstvom." U to vreme Jugoslovensko dramsko pozorište igra domaći i strani repertoar i dela savremene dramaturgije čija je vrednost proverena. Realizam je bio kredo srpske umetnosti tog vremena, ali je u predstavama ovog pozorišta u prvom planu bilo osvajanje žanra i stila predstave i širenje realističkog prosedea. U interpretaciji se težilo istinitosti i ustajalo protiv šablona, banalnosti i vulgarizacije, šo je dovelo do visokog artističkog profesionalizma ansambla. U njemu je prizivan idolopoklonički odnos prema zadacima pozorišta: "Glumac je bio umetnik, scenograf artist, reditelj, hudožestvenik, proba je bila svečanost, premijera - istorijski događaj."

Posle 1951. godine, kada je počelo otvaranje Jugoslavije prema Zapadu, nastala je snošljivija i umetnički plodotvornija klima u umetničkom radu. U pozorištima Srbije ističe se, s novim repertoarskim profilom, Beogradsko dramsko pozorište, koje od 1951. do 1956. godine prikazuje dela Artura Milera (Smrt trgovačkog putnika, Lov na veštice, Pogled s mosta), Tenesija Vilijamsa (Staklena menažerija, Mačka na usijanom limenom krovu), Džona Ozborna (Osvrni se u gnevu) i drugih pisaca sa Zapada. Na temelju te dramaturgije javlja se nov tip glume, koja se ogledala u deakademizaciji i privatizaciji u upotrebi izražajnih sredstava. Posle zabranjene predstave Beketovog Čekajući Godoa (Beogradsko dramsko pozorište, 1954), počinje novo pozorišno razdoblje u Srbiji. Reditelj i glumci te predstave, sa mladalačkom upornošću i sticajem srećnih okolnosti, uspeli su da predstavu prikažu na sceni novoformiranog pozorišta Ateljea 212 u Beogradu 1956. Bila je probijena estetska barijera i vlast je bila prisiljena da se pomiri s određenom merom umetničke slobode, pod uslovom da se ne prelaze političke međe (bilo je to prvo Beketovo dramsko delo izvedeno na scenama Istočne Evrope). Od 1956. do 1960. godine Atelje 212 prikazuje dela Ž. P. Sartra (Iza zatvorenih vrata), E. Joneska (Stolice), A. Kamija (Nesporazum), H. Pintera (Nastojnik), S. Mrožeka (Policajci) i druga dela savremene svetske dramaturgije i sa Zapada i sa Istoka. Scena Ateljea 212 oslobađa se težnji k verizmu i postaje pozornica - ne krijući od gledalaca nego im pokazujući da je to. Reprezentant tog stila glume bio je popularni glumac Zoran Radmilović (1933-1985). Posle osnivanja Beogradskog internacionalnog teatarskog festivala (BITEF) 1967 - čiji je spiritus movens bila Mira Trailović (1924-1989), upravnik, i Jovan Ćirilov (1931) dramaturg Ateljea 212 - ovo pozorište se okreće nacionalnom repertoaru (otkrivanju novih dramskih pisaca ili dramatizaciji proze poznatih domaćih pisaca), i to je upadljiva osobenost njegove repertoarske politike do danas. Narodno pozorište, najstarije u Beogradu, nastavilo je svoju ulogu teatra nacionalne kulture - i s tradicionalno dobrim glumačkim ansamblom tumačilo je dela nacionalne i svetske klasike, prikazujući povremeno i dela savremenog repertoara (dve režije dr Huga Klajna - Šuma A. N. Ostrovskog, 1947, i Pobuna na Kejnu H. Vouka 1956, i Stupičina režija Krležine drame U agoniji 1959, reprezentativne su predstave prvih posleratnih decenija). Posebnu ulogu u pozorišnom životu Srbije imalo je i Srpsko narodno pozorište iz Novog Sada. Njegovo "zlatno doba" - od 1953. kada se u njemu okupila grupa mladih reditelja s Dimitrijem Đurkovićem (1925) na čelu, do 1974. godine, kada se "rediteljski tim" definitivno raspao - zapamćeno je po traganju za novim putevima scenskog izraza u okviru srpskog pozorišnog prostora. To su bili: ironijski lirski teatar, insistiranje na fizičkom aspektu glumačkog izraza, repertoarska orijentacija upućena senzibilitetu mladog obrazovnog gledaoca, geslo da su glumac i prostor igre temeljni znak pozorišnog jezika, teatar koji teži nekoj društvenoj intervenciji i prikazivanje tamnih strana našeg vremena i socijalističkog društva. U poslednjoj deceniji valja pomenuti rad Narodnog pozorišta u Subotici, gde je formirano jezgro višenacionalnog ansambla koji će, po mišljenju njegovog umetničkog rukovodioca Ljubiše Ristića (1947) - upravo zbog mešanja različitih jezika, međusobnog preplitanja raznih kulturnih uticaja i tradicija - presudno obezbediti karakter same pozorišne produkcije.

U prvih pola stoleća rada srpskih profesionalnih pozorišta poslove reditelja obavljale su dve osobe: upravnici pozorišta (najčešće književnici po vokaciji) birali su dela za repertoar, vršili dramaturšku obradu teksta i analizu likova, odlučivali o podeli uloga (poštujući tadašnje konvencije pozorišta Evrope o podeli ansambla na glumačke fahove) i brinuli o čistoti jezika i pravilnom izgovoru na sceni, dok su istaknuti iskusni glumci brinuli o tehničko-scenskom aspektu predstave. U Srbiji je režija kao autohtoni umetnički čin počela 1911. godine s angažovanjem prvih profesionalnih reditelja Aleksandra Ivanoviča Andrejeva (1875-1940), koji je u Beograd došao s reputacijom učenika Stanislavskog i negdašnjeg člana MHAT-a, i Milutina Čolića (1882-1964), koji je bio đak nemačkog reditelja Karla Hegemana i Maksa Rajnharta.

Tri reditelja svim različitih poetika obeležili su režiju na srpskim scenama između dva svetska rata; Mihailo Isailović (1870-1938), Jurij Ljvovič Rakitin (1882-1952) i tokom četvorogodišnjeg gostovanja u Beogradu Branko Gavela (1885-1962). Isailović je bio nemački đak - sledbenik majningenovaca i Maksa Rajnharta, i njegova pozorišna poetika zasnivala se na skrupuloznom služenju dramskom delu, dok je Rakitin, kao sledbenik ruskog avangardnog reditelja B. E. Mejerholjda, bio sklon teatralizaciji i insistiranju na sočnom glumačkom izraz, "fizičkoj radnji", klovnijadama i, kad god je bilo prilike za to, žanrovski se opredeljivao za grotesku - služeći se različitim i duhovitim rediteljskim domišljanima. Gavela je bio prvi reditelj na južnoslovenskom pozorišnom prostoru koji je izgradio vlastitu poetiku, koja je sjedinjavala pozorišnog klasika i novatora, kult antičke lepote i sklada i moderni nemir fantazije i duha. Četiri sezone koje je, u naponu stvaralačke snage, proveo u Beogradu (1926-1929) donele su nov duh srpskoj režiji, jer je Gavela od proba stvarao prava "bogosluženja" umetnosti, fascinantan pozorišni univerzitet, na kojem su se, na najbolji način, školovali mnogi srpski glumci.

Posle Drugog svetskog rata ističu se Mata Milošević (1901), Miroslav Belović (1927) i Dejan Mijač (1934), a posebno valja upozoriti na rad reditelja Bojana Stupice u pozorištima Beograda. Miloševićeve predstave karakterišu studiozan prilaz delu, usmeren na istraživanje istine o životu i čoveku, odmerenost, racionalnost i bogata i prefinjena scenska mašta - lucidna i novatorska. Strpljiv i iskusan u radu s glumcima, on je jedan od tvoraca prirodne i istinite glume i težnje da se ostvari skupna igra visokog artističkog nivoa (za neke od njegovih najboljih predstava karakterističan je pristup koji se može nazvati stilizovanim realizmom. Njegove najbolje predstave su: Jegor Buličov M. Gorkog, Kralj Lir V. Šekspira, Ožalošćena porodica B. Nušića i Na rubu pameti M. Krleže.

Miroslav Belović je svoj prepoznatljiv rediteljski profil izgradio na temeljnom obrazovanju i prestižnim pozorišnim školama (Lenjingrad, Stratford na Ejvonu, Beograd). Višestruko darovit (dramski pisac, pesnik, esejist, glumac, pedagog), on je dramska dela tumačio trudeći se da glumca stavi u prvi plan svojih predstava. Najmarkantnija osobenost njegovih predstava jeste poetski realizam (Plug i zvezde Š. O'Kejsija, Talac B. Biena, Nikad se ne zna Dž. B. Šoa, Dundo Maroje M. Držića i Gospoda Glembajevi M. Krleže u Teatru Vahtangov u Moskvi). Belovićeva je zasluga što je spasao od zaborava niz zapostavljenih dela jugoslovenske dramaturgije. Nov pristup nacionalnoj dramskoj baštini (naročito u tumačenju dela Jovana Sterije Popovića i Branislava Nušića) karakterističan je i za Dejana Mijača, danas vodećeg reditelja Srbije. Raznovrsnost izvora kojima se služi u pripremnoj fazi predstave i studioznost kojom ih koristi obezbeđuju mu autoritet u glumačkom ansamblu koji znalački bira i sastavlja (i više od toga: uprkos nejednakim stvaralačkim moćima pojedinaca, ume dovesti glumce do svesti o celini predstave i ostvariti sjajne pojedinačne domete i visok umetnički nivo celog ansambla). Ima izražen smisao za ritam predstave, dinamiku i kadencu govora glumaca u gradiranju sukoba na sceni - često i u dinamici mizanscena. U globalnom dešifrovanju njegova rediteljskog rukopisa valja poći od shvatanja teatra po kojem je polazna tačka autor, a završna gluma - pred gledalištem. Njegove najbolje predstave ostvarene su na delima nacionalne dramaturgije (Lažni car Šćepan Mali P. Petrovića Njegoša, Pokondirena tikva J. St. Popovića, Pučina B. Nušića, Mrešćenje šarana A. Popovića, Putujuće pozorište Šopalović Lj. Simovića), dok od predstava ostvarenih na svetskom repertoaru valja pomenuti Troila i Kresidu V. Šekspira, Vasu Željeznovu M. Gorkog, Dom Bernarde Albe G. Lorke, Kola mudrosti dvoja ludosti A. N. Ostrovskog i Garderobera R. Harvuda.

Bojan Stupica bio je ne samo tvorac značajnih i uzbudljivih predstava nego i umetnik koji je težio da stvori svoje pozorište. To je ostvario u Jugoslovenskom dramskom pozorištu u Beogradu, u kojem je od 1947. do 1955. godine režirao značajne predstave - Ribarske svađe K. Goldonija, Talente i obožavaoce A. N. Ostrovskog, Fuenteovehunju L. De Vege, Ledu M. Krleže i najblistavije ostvarenje srpskog teatra Dundo Maroje Marina Držića (1508-1567), koju je videla publika u Parizu, Moskvi, Lenjingradu, Beču, Budimpešti, Varšavi, Veneciji i drugim evropskim gradovima. Stupica je bio reditelj bujne scenske uobrazilje, temperamentan i maštovit, pa je svako delo koje je postavio na scenu imalo umetnički otisak njegove ličnosti: i igra glumaca, i dekor, i osvetljenje, i scenska muzika. Tačno je zapaženo da je teatralizam za njega bio manifestacija životnih principa, a ne apstraktnog umetničkog zakona.

Šezdesetih i sedamdesetih godina 19. veka (uz neophodnu podršku štampe i elite srpske inteligencije, koja se oko Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu okupila) glumci se nameću društvu kao značajni nosioci nacionalnih ideja i važan kulturni činilac. U romantičarskoj epohi srpske glume ističu se Toša Jovanović (1845-1883), glumac lepe muževne pojave i zvonkog glasa, tumač velikog klasičnog repertoara; Milka Grgurova (1840-1924), najbolja srpska glumica tragičnog stil i, kao poslednji izdanak romantičarske glume, Dobrica Milutinović (1880-1956), najomiljeniji glumac u istoriji srpskog pozorišta, umetnik izrazite individualnosti, markantne i lepe pojave, s glasom zanosne lepote i temperamentom kojem po silini ali i lirskoj emocionalnosti nije bilo premca. Najviše umetničke domete ostvario je u likovima V. Šekspira (Romeo, Marko Antonije, Otelo, Šajlok, Kralj Lir), P. Korneja (Sid), J. F. Šilera (Don Karlos), F. Dostojevskog (Raskoljnikov), L. Tolstoja (Feđa Protasov), i, u nacionalnom repertoaru, B. Stankovića (Mitke) i I. Vojnovića (Orsat Veliki).

Realističku fazu u srpskoj glumi počinje Aleksa Bačvanski (1832-1881), a markantno je nastavlja plejada velikih glumaca narodnog pozorišta u Beogradu: Milorad Gavrilović (1861-1931), Sava Todorović (1862-1935), Ilija Stanojević Čiča (1859-1930) i Dimitrije Ginić (1873-1934). Najznačajniji glumac ove epohe i glumac najvećeg umetničkog dometa u istoriji srpske glume bio je Pera Dobrinović (1853-1923). Dobrinović je bio glumac raskošnog talenta, iako nije imao prirodnih predispozicija za uloge scenskih heroja: bio je mali rastom, debeo, s fizionomijom u kojoj se malo šta moglo nazreti od talenta osim u živim očima, a glas mu nisu odlikovali ni prevelik volumen ni zavodljiva boja. Ali, zahvaljujući prirodnoj inteligenciji, intuiciji, neiscrpnoj uobrazilji i izuzetnoj marljivosti, uspeo je da u toku duge, i stalno blistave, glumačke karijere ostvari u komičkom, karakternom i dramskom fahu nekoliko stotina različitih i, u osnovnim crtama izvrsno pogođenih likova te da i u beznačajnim i osrednjim delima ostvari uloge koje se pamte i podižu vrednost dela i predstave. A u svim ulogama davao je - kako je tačno zapazio Milan Grol - ono što je najveće u glumačkoj veštini - duboku, čovečansku sadržinu. Tumačio je uloge u delima V. Šekspira (Ričard III, Jago, Luda u Kralju Liru), Ž. B. P. Molijera (Orgon, Žeront), P. Kalderona, J. V. Getea, J. F. Šilera, V. Igoa, N. V. Gogolja (Gradonačelnik u Revizoru), A. P. Čehova, O. Miraboa (Isidor Leš - Posao je posao), R. Braka (naslovna uloga - Don Pietro Karuzo), u delima pisaca nacionalne dramaturgije J. St. Popovića, K. Trifkovića, L. Kostića, B. Nušića i u mnogim delima "narodnih komada s pevanjem" i operetama. Dobrinović je prvi srpski glumac kojem je podignut javni spomenik (u Novom Sadu, 1982).

Između dva svetska rata dolazi do konačne dominacije realističkog izraza u srpskoj glumi. Pored plejade stare glumačke generacije, koja je bila aktivna i u prvoj deceniji međuratnog razdoblja, ističu se, velikom i opštom popularnošću kod publike, najvedrija srpska glumica Žanka Stokić (1887-1947) i veliki glumac modernog senzibiliteta Raša Plaović (1899-1977). U svoju glumu Žanka Stokić unosila je obilje životno autentičnih detalja. Likovi njenih junakinja bili su kompletna ljudska bića i uvek su imali i izraz njene umetničke individualnosti (njeni najveći glumački uspesi bili su uloge u komedijama B. Nušića, pre svega nezaboravna Živka iz Gospođe ministarke). Prvi korak u osavremenjivanju srpske glume na njenom putu k modernom evropskom izrazu učiniće R. Plaović, sa dva najveća ostvarenja ovog razdoblja srpske glume (Hamlet u istoimenoj Šekspirovoj tragediji i Leone Glembaj u Krležinoj drami Gospoda Glembajevi). Inteligentan, obrazovan, pronicljiv, emocionalan, stalno je težio da u glumu unese više stvaralačkog duha i nerva, ne odričući se životnih sadržaja.

Magistralnu liniju srpske glume, koju čine Toša Jovanović - Milka Grgurova - Dobrica Milutinović - Pera Dobrinović - Milorad Gavrilović - Žanka Stokić - Raša Plaović, posle Drugog svetskog rata nastavljaju Milivoje Živanović - Mira Stupica - Branko Pleša. Milivoje Živanović (1900-1976) bio je jedan od poslednjih predstavnika plejade glumaca barda, glumaca heroja i misionara. Imao je izrazit i silan glumački temperament, koji su dopunjavali markantna pojava i sugestivan glas. Tumačeći likove u svim žanrovima, stvarao ih je iz jednog bloka, u gromadi, s velikim nadahnućem i elementarnom silom u zamahu (naslovne uloge u Jegoru Buličovu M. Gorkog i Kralju Liru V. Šekspira, Gelah u Zatočenicima iz Altone Ž. P. Sartra, Agaton u Ožalošćenoj porodici B. Nušića). Prekretnički glumac posleratnog srpskog pozorišta bio je Branko Pleša (1926), koji je glumu na ovim prostorima uveo u moderne tokove evropskog scenskog izraza. Lepa pojava, besprekorna dikcija - koja je podstakla njegov brži i moderniji ritam govora, dotad neviđen na srpskim scenama - temeljno obrazovanje, koje mu je omogućilo da se suvereno kreće kroz dela klasika i najmodernijih pisaca naše epohe, učinili su ga jedinstvenim glumcem savremenog srpskog pozorišta (Ivan u Braći Karamazovima F. M. Dostojevskog, Markiz od Poze u Don Karlosu J. F. Šilera, likovi V. Šekspira Edgar i Magdaf, antologijska uloga negativca u Na kraju puta Marijana Matkovića i niz komičnih i salonskih likova u delima svetskog repertoara). Po mnogim osobenostima glume i vrednostima umetničkih dostignuća, odmah uz Živanovića i Plešu, trebalo bi istaći Ljubišu Jovanovića (1908-1971) i Ljubu Tadića (1929). Jovanović je imao veliku moć transformacije, markantnu muževnu pojavu i specifični senzibilitet koji mu je omogućio da se od svih glumaca međuratne generacije najprirodnije prilagodi modernom svetskom repertoaru i novim teatarskim tendencijama (Falstaf u Henriku IV V. Šekspira, Nesrećković u Šumi A. N. Ostrovskog, Danton u Dantonovoj smrti G. Bihnera, Džek Bojl u Junoni i pauni Š. O'Kejsija). Glumu Tadića odlikuje snažni temperament, sugestivnost i koncentracija u velikim protagonističkim ulogama. Njegovo ostvarenje Oderera u Prljavim rukama Ž. P. Sartra (u izvrsnoj režiji Bore Draškovića) u samoj je vrhu najboljih ostvarenja srpske glume. U prve dve posleratne decenije najmarkantnija glumica u Srbiji bila je Marija Crnobori (1919), tragetkinja klasičnog repertoara (Sofoklova Antigona, Rasinova Fedra, Geteova Ifigenija), dok je celo razdoblje posle Drugog svetskog rata obeležila Mira Stupica (1923), glumica velikog talenta i širokog kreativnog dijapazona. Raspolažući obiljem prirodnih darovitosti, ona je iskrenom emocionalnošću prožela sva svoja ostvarenja na sceni (Petrunjela u Dundu Maroju M. Držića, Saša Njegina u Talentima i obožavaocima A. N. Ostrovskog, Danica u Ljubavi Milana Đokovića, Gruša Vahandze u Kavkaskom krugu kredom B. Brehta).

Između dva svetska rata počinje u Beogradu formiranje kruga pozorišnih scenografa i kostimografa koji se oslobađaju uticaja evropske iluzionističke scenografije. Među njima se naročito ističu slikar Jovan Bijelić (1884-1964), koji je u srpskoj scenografiji izvršio transmisiju između umetnosti slikarstva i umetnosti scenografije, i Vladimir Ivanovič Žedrinski (1899-1974), koji je uspešno povezao realizam ruske scenografske škole s modernim težnjama k stilizaciji. Posle Drugog svetskog rata scenografija i kostimografija pratile us sve promene kroz koje je pozorište u Srbiji prolazilo. U prvoj deceniji ističu se scenograf realističke orijentacije Milenko Šerban (1907-1979) i kostimograf Milica Babić-Jovanović (1909-1968), čije radove odlikuje istančano osećanje stila, mera u korišćenju kolorističkih efekata i autentičnih folklornih elemenata i ornamenata. Novije tendencije javljaju se u scenografijama Vladimira Marenića (1921), koje odlikuju monumentalna ali funkcionalna rešenja što sugestivno oživljavaju ambijent kao i u radovima kostimografa Mire Glišić (1918-1965), koje krase bogati kolorit i lucidna invencija. Danas je najznačajniji scenograf Miodrag Tabački (1947), koji polazi od rediteljskih zamisli, ali im daje svoj podtekst i svoju osnovnu ideju. Prva dama savremene srpske kostimografije, Božana Jovanović (1932), manje je obuzeta preciznošću kroja ili detalja kostima, ali njeni slikarski valeri traju i trepere zajedno sa scenskim govorom i ostvaruju u gledalištu estetski pročišćenu ali i anizantnu scensku atmosferu.

Najznačajnija pozorišna institucija u Srbiji jeste Sterijino pozorje (osnovano 1956, u Novom Sadu), u okviru kojeg se svake godine održavaju Jugoslovenske pozorišne igre - festival predstava ostvarenih na delima nacionalne dramaturgije. Skoro četiri decenije predstave izvedene na ovom festivalu daju dragocen doprinos afirmaciji srpskih i južnoslovenskih pisaca. Tako je predstava Nebeski odred (1956) dvojice debitanata, Aleksandra Obrenovića (1928) i Đorđa Lebovića (1928), bila prekretničko delo u posleratnoj srpskoj dramaturgiji. Reč je o potresnoj priči o sedmorici zatvorenika nacističkog logora Osvjenćim (Aušvic), koji pristaju da ubijaju svoje sapatnike da bi život produžili za tri meseca. Delo je negiralo socijalistički realizam, revitalizovalo realizam i hrabro otvorilo raspravu o etičnosti i prirodi ljudskoj. U sledećoj deceniji pozorišta sve više postavljaju dela nacionalne dramaturgije, a likovi i situacije u njima postaju psihološki složeniji i bliži problemima savremenog društva. Koriste se istorijske analogije i ezopovski jezik da bi se objašnjavali savremena društvena situacija i aktuelni istorijski procesi. Značajni datumi ove decenije bile su predstave ostvarene prema dramama Borislava Mihailovića (Banović Strahinja), Velimira Lukića (Dugi život kralja Osvalda) i Jovana Hristića (Savonarola i njegovi prijatelji). Novu prekretnicu donosi u trećoj poratnoj deceniji niz predstava ostvarenih prema delima Aleksandra Popovića (1929), koji je radikalno doveo u pitanje osnovne normativne pretpostavke aristotelovske dramaturgije (on u prvi plan stavlja jezičke valere koji nametljivo preuzimaju gotovo sve dramske izražaje pod svoju kontrolu). U najuspelijim ranim inscenacijama Popovićevih dela (Ljubinko i Desanka, Čarapa od sto petlji, Krmeći kas) reditelji su sledili taj piščev stav, a još uspelija teatarska rediteljska ostvarenja Branka Pleše i Dejana Mijača realizovana su u Popovićevim delima u kojima se javlja kritički sav prema društvenoj stvarnosti (Razvojni put Bore Šnajdera, Mrešćenje šarana, Kus petlić, Bela kafa). Najugledniji savremeni srpski dramski pisci, uz Popovića, danas su Ljubomir Simović (1935) i Dušan Kovačević (1947). Predstave najuspelijih Simovićevih dela (Hasanaginica, Čudo u Šarganu, Putujuće pozorište Šopalović) otkrile su njegovu moralnu senzibilnost, melodioznost i bogatstvo jezika i izuzetnu darovitost za humornu imaginaciju. Naslednik Branislava Nušića u popularnosti kod publike je Dušan Kovačević, iako je reč o piscu koji podrazumeva sve vrline svog naroda, ali njegove nedostatke, zablude, nitkovluke i gluposti izlaže nepoštednom smehu (Maratonci trče počasni krug, Sabirni centar, Balkanski špijun, Sveti Georgije ubija aždahu). Aktivnost Sterijinog pozorja doprinela je afirmaciji srpskih dramskih pisaca u svetu. Veliki broj Nušićevih dela izveden je u pozorištima Sovjetskog Saveza (najveći uspeh imala je Gospođa ministarka, izvedena u pozorištima 27 gradova), Češke, Poljske, Mađarske, Bugarske i drugih zemalja. Simovićeva drama Putujuće pozorište Šopalović postavljena je u Francuskoj (Pariz), Poljskoj, Češkoj i Slovačkoj. Komedije Dušana Kovačevića postavljene su u pozorištima u Nemačkoj (Berlin, Nirnberg, Potsdam), Poljskoj (Varšava, Krakov), Mađarskoj (Budimpešta), Velikoj Britaniji (London), SAD (San Francisku), Ukrajini (Kijev), Češkoj (Prag) i Slovačkoj (Bratislava).

Posebno valja pomenuti i Internacionalni jesenji teatarski festival BITEF, zahvaljujući kojem je Beograd, kako je više puta isticano, upisan u pozorišnu mapu Evrope i sveta, a gledaocima ovih prostora omogućeno je da se neposredno obaveštavaju o mnogim značajnim svetskim pozorišnim dostignućima. Ne bi trebalo prećutati da su prvih godina pojedine predstave BITEF-a zapanjivale gledaoce golotinjom, preobiljem erotskih scena i agresivnim ponašanjem glumaca, ali je bila privilegija videti na beogradskim scenama stvaraoce koji su obeležili noviju istoriju svetskog pozorišta (Pitera Tadeuša Kantora, Petera Štajna, Luku Ronkonija, Džulijana Beka, Judit Malinu, Roberta Vilsona, Euđenija Barbu, Pinu Bauš i druge). Tokom sledećih godina BITEF postaje važan podsticaj za stvaranje svetske intelektualne i pozorišne klime na našem prostoru, a istaknuti pozorišni stvaraoci Srbije prihvataju iskustva BITEF-a. Predstave iz Srbije češće se javljaju na programu ovog festivala i neke od njih dokazuju evropski i svetski nivo. (Predstava Jugoslovenskog dramskog pozorišta Veseli dani ili Tarelkinova smrt Suhovo-Koblina u režiji Branka Pleše podelila je glavnu nagradu BITEF-a 1974. s predstavama Bergmana i Efrosa, a 1990. predstava istog pozorišta Pozorišne iluzije Korneja u režiji Slobodana Unkovskog podelila je glavnu nagradu s predstavom pozorišta Ultima Vez iz Brisela).

U Srbiji danas radi 35 profesionalnih pozorišta, tri visoke škole za pozorišno obrazovanje (Fakultet dramskih umetnosti u Beogradu, Akademija umetnosti u Novom Sadu i Fakultet umetnosti u Prištini), dva pozorišna muzeja (Muzej pozorišne umetnosti Srbije u Beogradu i Pozorišni muzej Vojvodine u Novom Sadu), a njihov rad prati pet stručnih pozorišnih publikacija (časopis evropskog ugleda "Scena", "Pozorište" i Zbornik Matice srpske za scenske umetnosti i muziku u Novom Sadu, "Teatron" i "Ludus" u Beogradu).

Ograničeni prostorom, ovog puta izostavljamo analizu rada pozorišta za decu, lutkarskog pozorišta, muzičkog i igračkog pozorišta, kao i analizu aktivnosti kompozitora scenske muzike, pozorišnih kritičara i teatrologa. Svi su oni doprinosili, svako na svoj način, razuđenosti i vrednosti pozorišnog života Srbije.
 

Top
  Blokirali ste reklame
Dragi prijatelju, nemojte da blokirate reklame - isključite Ad Blocker na Forumu, jer će tako mesto vaših susreta na Krstarici ostati besplatno za korišćenje.